Il salip e la furmicla

Tar la versiun en rumantsch grischun dal ‹salip e la furmicla› sa tracti d’ina transposiziun integrala dal raquint da Sep Mudest Nay (cumparì l’onn 1940 en versiun sursilvana). Ed a la fin cuntegna l’e-book il text da la chanzun populara ch’è cumprovada da l’Engiadina fin en Surselva.

SGUARD A L’INTERN

Il salip e la furmicla cumpara en divers toms da la Crestomazia, e quai tant sco chanzun populara sco er en furma – fitg curta – da prosa (probabel a basa dal text da la poesia resp. chanzun). Gia qua dat en egl che la chanzun populara è enconuschenta tant en l’Engiadina, en la Sutselva sco er en Surselva. Quai vegn er confermà da las vastas retschertgas che Tumasch Dolf (1889–1963) ha fatg per incumbensa da la Societad svizra per las tradiziuns popularas: sia collecziun da chanzuns popularas rumantschas cumpiglia betg main che 14 versiuns da la chanzun dal salip e la furmicla.

Igl è pia tschert che la chanzun deriva dal 19avel tschientaner; ch’ella saja bler pli veglia n’è betg confermà e na sto betg exnum esser il cas. Uschia attribuescha er il register da las Annalas la chanzun precautamain al «19avel secul?». En tschertga da models pussaivels per il cuntegn dat immediat en egl l’enconuschenta fabla da medem num dal poet grec Aesop ch’ha vivì en il 6avel tschientaner a.C. La tipologia è la medema: qua la furmicla lavurusa, là il salip ‹mitschafadias›; ma la cuntinuaziun da la fabla è vaira differenta. Tar Aesop vegn il salip tramess davent, cura che quel splunta d’enviern fomentà tar la furmicla. En la chanzun populara rumantscha datti percunter gia da stad nozzas tranter il pèr vaira different, alura suonda la vieuta tragica cun l’accident dal salip ed il viadi surmar da la furmicla, il qual flada ina tscherta melanconia da randulina. L’andament da la varianta rumantscha suttastritga pia, cuntrari a la fabla dad Aesop, il caracter sacrifitgant da la furmicla, dond a quella in caracter cristian-umanistic, ma tuttavia er romantic-amant. La mort da la furmicla sin fossa da ses consort unescha en in tschert senn puspè ils nozzadurs; ma la fin da la chanzun fa er allusiun ad ina tscherta vanitas barocca (‹memento mori›).

Sco tar autras chanzuns popularas e paraulas rumantschas sa tracti pia er tar il salip e la furmicla d’in mix tranter agen ed ester, nov e vegl. I fiss pia nunprecis e tendenzius da vulair taxar il cuntegn da la chanzun sco cultura rumantscha ‹genuina›. Ma l’interpretond sco adattaziun alpina da motivs che derivan dal fundus general da la tradiziun orala, merita la chanzun tuttavia l’auta stima ch’ella dueva retschaiver en il decurs dal temp. Quella tanscha dal curt raquint da Hans Erni en il ‹Dun da Nadal› dal 1934 fin al cudesch illustrà da Peter Haas che dueva cumparair il 1979/80 en pliras versiuns rumantschas, sco er per tudestg, franzos ed englais. Quest’ultima versiun, che sa tegna datiers dal text da la chanzun, ha er furmà la basa per l’emprim film da dissegns animads rumantsch (cun musica da Gion Antoni Derungs).

Situada cronologicamain tranter las duas versiuns numnadas è quella da Sep Mudest Nay. La versiun originala da ses raquint, che furma dal reminent l’adattaziun en prosa la pli lunga da la chanzun, è cumparida il 1940 en il ‹Cudisch de leger per las scolas primaras romontschas. Tierz onn› ed anc il medem onn sco stampat separà. Sep Mudest Nay (1892–1945) era da quel temp in dals scripturs sursilvans ils pli populars. Ultra da quai è el stà il redactur principal da la retscha da meds da lingua per il stgalim primar ch’è cumparida tranter il 1926 ed il 1940. Cuntegnì er en la restampa dal med (dal 1954) ed en la proxima generaziun da meds da scola (‹Sulegliadas› dal 1974) è ses raquint stà en diever en Surselva fin l’ediziun dal nov cudesch da lectura ‹Sur punts› l’onn 2000. Qua in insatg dal tun popular da ses raquint:

Hop! Il salip prenda chatsch e sgola en ina lunga vieuta or da fanestra. El sa tschenta amez la senda e gist avant ils pes da la furmicla!
«Per l’amur da Dieu!», di lezza. «Tge tema che jau hai tschiffà. Jau hai tut il battacor. Tge pensas pomai da far talas chaussas? Na sas betg far sco autra glieud, ti sturnichel?»
«Bun di, furmicletta, e nagut per mal. Jau na vuleva franc betg far tschiffar tema. Ed es era levada? E co ha tia glieud passentà il lung enviern? Tut en gamba?»
«O, betg uschè mal. Nus essan tuttas vaira bain en pe. E nua vas ti?»
«O jau, sas, a ti vi jau dir: jau tschertg da maridar. Jau stoss avair ina dunna, chapeschas?»
«Guarda qua! Propi ina dunna? Ed enconuschas ina che vuless tai?»

Il raquint dal salip e la furmicla ha uschia cuntanschì pliras generaziuns da scolars ed ha savens er furmà la basa per represchentaziuns da teater da scola. Quest’ultima tradiziun è dal reminent er vegnida tgirada ordaifer la Surselva, uschia a basa da la versiun ladina ch’è cumparida il 1974 sco carnet OSL. Ed er la versiun da Sep Mudest Nay dueva vegnir adattada vinavant, numnadamain il 1986 sco gieu radiofonic ed il 1991/92 sco teater d’uffants, mintgamai cun integrar la musica che Gion Antoni Derungs ha scrit il 1978 per il film animà.

In ulteriur ‹revival› dal salip e la furmicla ha gì lieu en connex cun l’elavuraziun da las chanzuns rumantschas or dal relasch dad Alfons Maissen. Il cudesch ‹La Grischa – chanzuns popularas rumantschas› ch’è cumparì il 2013 cuntegna il text da la chanzun, explicaziuns dal scienzià da musica Iso Albin sco er ina registraziun moderna da la chanzun fatga da Corin Curschellas.

Indicaziuns bibliograficas
Autur: Sep Mudest Nay
Titel: Il salip e la furmicla
Onn da publicaziun: 2016 (e-book en rumantsch grischun; la versiun sursilvana è cumparida il 1940)
Dumber da segns: 31 500

 
Links
Telechargiar sco e-book
Infurmaziuns biograficas