Fil cultural tranter Rumantschs e Ladins

‹Fil cultural› è in portal d’infurmaziun cuminaivel dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas da las duas regiuns dal Trentino-Tirol dal Sid e dal Veneto (Italia). La finamira è d’infurmar vicendaivlamain davart l’istorgia e la situaziun actuala da las duas gruppas linguisticas.

SGUARD A L’INTERN

Èn il furlan, il ladin da las Dolomitas ed il rumantsch dal Grischun linguas parentadas u betg? U sa tracti gnanc d’atgnas linguas, mabain be da dialects dal talian? Cun questas dumondas è sa fatschentada l’uschenumnada Questione ladina, iniziada vers la fin dal 19avel tschientaner. Ils Ascolians (Ascoli,Gartner e.a.) han attribuì las trais cuminanzas linguisticas a la gruppa da las linguas retoromanas. Tenor ils Battistians (Battisti, Salvioni e.a.) furmavan questas variantas linguisticas dentant be dialects talians conservads en in stadi arcaic. Da qua eri be in pitschen pass a l’irredentissem da l’Italia faschista che vuleva «manar a chasa», vul dir italianisar ils territoris numnads.

L’irredentissem furma per fortuna in chapitel da l’istorgia ch’è vegnì serrà gia avant in temp. Ma la Questione ladina areguard la parentella linguistica e culturala dal rumantsch cun il ladin ed il furlan resta actuala. La linguistica n’ha fin oz betg pudì sclerir quella cun tutta segirtad. Schebain ellas furmian propi in’unitad genetica – en il senn linguistic – è en mintga cas contestà.

Ma lioms tranter las linguas na naschan betg be da parentellas linguisticas realas u construidas, mabain er da lur actualisaziun cuntinuanta en furma da contacts en art e cultura, en las medias, en la politica. In exempel per in tal stgomi tranter la Rumantschia e la Ladinia furma il portal ‹Fil cultural› ch’è vegnì lantschà il 2008 sco project communabel dals uffizis da cultura dal Tirol dal Sid e dal Grischun.

«Malgrà ils impediments topografics ed ils cunfins politics demussan la Rumantschia e la Ladinia numerusas sumeglientschas: las ragischs linguisticas cuminaivlas, la situaziun geografica en il territori alpin, la cultura alpina tradiziunala, las sfidas actualas sco minoritads linguisticas e culturalas, la dumonda da las mesiras adequatas per il mantegniment e per la promoziun da linguas minoritaras periclitadas.»

L’entir portal e l’ediziun integrala dals texts en format epub sa gruppeschan en tschintg chapitels: cultura (cun ils sutchapitels lingua, instituziuns culturalas, tradiziuns ed usits, litteratura, musica, film, art ed architectura), geografia, istorgia da la lingua, servetschs publics (cun ils sutchapitels situaziun giuridica, administraziun, scola) e medias. Sin tut quests champs infurmescha il portal mintgamai davart la situaziun en omaduas regiuns e vul er animar da schliar problems e dumondas actualas pli e pli da cuminanza.

Indicaziuns bibliograficas
Autur(a): Provinzia Autonoma de Balsan / Chantun Grischun
Titel: Fil cultural tranter Rumantschs e Ladins
Onn da publicaziun: 2009 (versiun online) / 2013 (e-book)
Dumber da segns: 116 600

 
Links
Telechargiar sco e-book
Preschentaziun