La Passiun da Sumvitg dal temp dal domini franzos 1801

Il giurist Pieder Tuor (1876–1957) n’è betg be stà in’autoritad federala sin il champ dal dretg d’ierta, mabain er in Rumantsch fitg engaschà. In pitschen insatg da ses vast operar porscha ses tractat davart la Passiun da Sumvitg dal 1801 che sa legia sco in veritabel crimi.

SGUARD A L’INTERN

Tar la Passiun sa tracti d’in drama religius che represchenta ils eveniments da Pasca. En il temp medieval e temp modern tempriv eran tals gieus derasads en l’entira Europa. Entant ch’il gieu da Pasca sez metteva l’accent sin la levada da Jesus, è la represchentaziun da la Passiun s’extendida ad in’inscenaziun cumplessiva che cumpiglia er l’arrestaziun ed il process cunter Jesus, la via da la crusch e sia mort sin il Calvari.

Talas Passiuns duravan savens bleras uras u plirs dis. Ellas vegnivan realisadas cun participaziun d’in grond dumber d’acturs laics ed avant ina gronda fulla d’aspectaturs. Per tut ils preschents na sa tractavi betg be d’ina represchentaziun da teater, mabain d’in act religius che vegniva celebrà en tutta solennitad.

En las regiuns ch’han aderì a la refurmaziun è questa tradiziun ida a fin en il 16avel tschientaner. Ed er en tscherts territoris catolics n’èn las Passiuns betg vegnidas cuntinuadas sur il temp da la cuntrarefurma or. Autras regiuns percunter – savens territoris rurals e muntagnards – han mantegnì fin oz questa pratica (Baviera, Tirol, ma er Pologna e.a.). Bain la pli enconuschenta inscenaziun da la Passiun è quella dad Oberammergau (Baviera) che vegn dada dapi il 17avel tschientaner senza interrupziun.

Er l’entir intschess rumantsch enconuscheva pli baud la tradiziun dal gieu da la Passiun. Dapi la refurmaziun èn be pli cumprovadas represchentaziuns en il territori catolic, concretamain a Savognin, Lumbrein e Sumvitg. Ils texts ch’èn sa mantegnids valan sco veritabels stgazis da la litteratura e cultura rumantscha. Quels èn vegnids edids en publicaziuns da tempra scientifica (p.ex. en la ‹Crestomazia›), ma er reelavurads en furma litterara (Gion Deplazes, Ursicin Gion Gieli Derungs e.a.).

Adina puspè è er la scienza s’interessada per las Passiuns rumantschas (istoriografia, linguistica, scienza litterara, istorgia dal dretg e.a.). In tal exempel furma il tractat da Pieder Tuor ch’è cumparì en l’‹Ischi› dal 1911. En quel descriva l’autur l’inscenaziun dal 1801 – dal reminent la suletta represchentaziun da Sumvitg da la quala la data è enconuschenta. Da quel temp sa chattava il Grischun entamez ils embrugls da las Guerras da coaliziun. E perquai ch’ils Sursilvans eran gia sa rebellads il matg 1799 cunter il domini ester, n’aveva la regenza franzosa nagin plaschair d’ulteriuras reuniuns dal pievel ed ha empruvà d’impedir la represchentaziun.

«Quest scumond para d’esser crudà sco ina bumba sur Sumvitg. Tant il plevon sco er la societad dramatica, la vischnanca e l’entir pievel èn stads grondamain surstads da quel ed ina generala malaveglia è sa derasada dapertut. Tut che sa legrava gia d’emnas ennà sin la represchentaziun desiderada dapi daditg. Las preparaziuns uschè difficilas, unfisantas e betg pauc custaivlas eran quasi a la fin, l’emna sontga steva avant porta, tut Sumvitg pensava, pledava e sa siemiava mo pli dal sublim drama dal spendrament. Qua arriva tut surura, sco in chametg or da tschiel serain, il scumond da la regenza e da la curia.»

Be suenter avair tratg tut ils registers da la diplomazia politica e curiala èsi reussì a sur Michael Anton Henni da realisar la Passiun; e quai sut la resalva ch’i sa tractia d’in act religius che sa restrenschia a sia plaiv e betg d’ina occurrenza cun participaziun da l’entira regiun.

Indicaziuns bibliograficas
Autur(a): Pieder Tuor
Titel: La Passiun da Sumvitg dal temp dal domini franzos 1801
Onn da publicaziun: 2017 (e-book en rumantsch grischun; la versiun sursilvana è cumparida il 1911 en l’Ischi)
Dumber da segns: 59 500

 
Links
Telechargiar sco e-book
Infurmaziuns supplementaras davart las Passiuns rumantschas
Infurmaziuns biograficas